Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego

Życie ludzi pod przymusem narzuconym im z zewnątrz bez możliwości świadomego tworzenia wspólnoty z czasem przybrało formy, które były możliwe tylko w getcie. Codzienna egzystencja zbiorowości wymagała wypracowania pewnych norm współżycia polegających na stworzeniu własnej struktury, języka i terminologii. Nigdzie na świecie nie było takiej wspólnoty ludzi, którą można by porównać z tą z getta.

Zbiór tego słownictwa tworzy część historii kultury getta. W późniejszej epoce, kiedy będą prowadzone badania nad gettem, taki zbiór, taka encyklopedia będzie mogła dostarczyć informacji tam, gdzie nie wystarczy sam opis warunków. Słowo, język w historii ludzkości - nauka dawno już potwierdziła tę tezę - jest bardziej wiarygodnym świadkiem i źródłem prawdy niż inne materialne pomniki.

Oskar Rosenfeld, 1 grudnia 1943 r.

Na tle innych wydawnictw źródłowych powstałych w gettach w okupowanej Polsce Encyklopedia ma wyjątkowy charakter. Jej autorzy, pracownicy Wydziału Archiwum w łódzkim getcie, podjęli się opracowania dla przyszłych badaczy najistotniejszych z ich punktu widzenia osób, pojęć, zjawisk, czy instytucji. Zwrócili uwagę nawet na zmieniające się w warunkach getta znaczenia słów i wyrażeń, zawężone do obszaru wyżywienia i pracy.

Zamiary autorów były bardzo szerokie – zaplanowano ponad 1300 haseł. Opracowanych zostało jedynie około 400. Stały się one, po przetłumaczeniu i opracowaniu naukowym, podstawą prezentowanej publikacji. Dodatkowym elementem uzupełniającym informacje zawarte w hasłach są fotografie i powstałe w getcie kolaże i ilustracje, z których wiele jest po raz pierwszy opublikowane w kolorze.

Po wojnie karty Encyklopedii uległy rozproszeniu pomiędzy kilkoma archiwami w Polsce i za granicą.

Prezentowana publikacja jest pierwszą edycją gromadzącą całość zachowanego źródła.

Publikacja została przygotowana przez Krystynę Radziszewską, Ewę Wiatr, Adama Sitarka, Jacka Walickiego i Monikę Polit, przy współpracy Piotra Zawilskiego. Jest efektem prac Uniwersytetu Łódzkiego, Archiwum Państwowego w Łodzi, Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz Centrum Badań Żydowskich UŁ.

Została wydana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Czytaj recenzję HISTMAG.ORG

W SERII UKAZAŁY SIĘ:

Dziennik z łódzkiego getta (1941–1942) – Szlomo Frank (red. Krystyna Radziszewska, Magdalena Ruta)
„Dać przyczynek do historii kultury getta”. Teksty z getta łódzkiego – Oskar Rosenfeld (red. Aleksandra Bak-Zawalski, Krystyna Radziszewska)
Reportaże i eseje z getta łódzkiego – Oskar Singer (red. Ewa Wiatr, Krystyna Radziszewska, Sascha Feuchert)
Leksykon getta łódzkiego – Adam Sitarek, Ewa Wiatr, Izabela Terela (red.)
Ja – błazen purimowy… Antologia twórczości Mojżesza Brodersona – Dariusz Dekiert, Irmina Gadowska
Jesteśmy bardami, trubadurami… W kręgu młodej literatury jidysz w Łodzi – Dariusz Dekiert, Irmina Gadowska, Krystyna Radziszewska
Pogawędki. Artystyczna książka Mojżesza Brodersona i Eliezera Lissitzky’ego – Dariusz Dekiert, Irmina Gadowska, Krystyna Radziszewska
„Cud, że ręka jeszcze pisze…” / „Ein Wunder, die Hand schreibt noch…” – Krystyna Radziszewska, Sascha Feuchert, Hans-Jürgen Bömelburg, Monika Kucner, Jennifer Ehrhardt (red.)
Wśród łódzkich Żydów. Wspomnienia o mieście młodości – Dariusz Dekiert, Krystyna Radziszewska, Ewa Wiatr (red.)
Tańczymy zaczarowani taniec młodości. Łódzka awangarda żydowska – publikacje artystyczne wydawnictwa Achrid – 1921 – Dariusz Dekiert, Krystyna Radziszewska, Irmina Gadowska (red.)
Oblicza getta. Antologia tekstów z getta łódzkiego – Krystyna Radziszewska, Ewa Wiatr (red.)
Notatki z getta łódzkiego 1941–1944 – Józef Zelkowicz
Bałuty. Powieść o przedmieściu – Jisroel Rabon
Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego – Adam Sitarek, Ewa Wiatr, Jacek Walicki, Krystyna Radziszewska, Monika Polit, Piotr Zawilski
Getto łódzkie/Litzmannstadt Getto. Warunki życia i sposoby przetrwania – Andrea Löw
Zagłada Żydów na polskiej prowincji – Adam Sitarek, Ewa Wiatr, Michał Trębacz (red.)
Każdą iskrą rozpaleni… Żydowscy artyści w kręgu nowej sztuki. Idee – postawy – relacje – Agnieszka Świętosławska, Irmina Gadowska, Krystyna Radziszewska (red.)
Dziennik z getta łódzkiego / Das Tagebuch aus dem Lodzer Getto – Irene Hauser (red. Ewa Wiatr, Krystyna Radziszewska)
Sztetl, szund, bunt i Palestyna. Antologia twórczości literackiej Żydów w Łodzi (1905–1939) – Dariusz Dekiert, Ewa Wiatr, Krystyna Radziszewska (red.)
Nowe życie? Antologia literatury jidysz w powojennej Łodzi (1945–1949) – Magdalena Ruta (red.)
Rola Żydów w rozwoju gospodarczym ziemi łódzkiej. Wybrane zagadnienia – Andrzej Pieczewski, Janusz Skodlarski, Kamil Kowalski, Kamila Lutek, Rafał Matera
Rola Żydów w życiu gospodarczym ziem polskich – Janusz Skodlarski, Andrzej Pieczewski (red.)