Mniejszość niemiecka w Polsce Środkowej

OD AUTORA 11

WSTĘP 15
• Zakres merytoryczny i cele pracy 16
• Pojęcia podstawowe i uwagi metodologiczne 17
• Przyczyny migracji zagranicznych 28
• Zakres przestrzenny opracowania 30

GENEZA I STRUKTURA PRZESTRZENNA

I. OSADNICTWO NIEMIECKIE NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ DO 1815 ROKU 37
• Okres przedrozbiorowy 37
• Lata 1793–1806 47
• Okres Księstwa Warszawskiego 60
II. OSADNICTWO NIEMIECKIE NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W LATACH 1815–1830 65
• Proimigracyjna polityka Królestwa Polskiego 66
- System przywilejów i gwarancji 66
- Działania werbunkowe rządu za granicą 74
- Sytuacja gospodarcza w krajach niemieckich 76
- Osadnictwo niemieckie w kontekście polityki gospodarczej rządu Królestwa Polskiego 78
• Pochodzenie geograficzne migrantów 80
• Struktura społeczno-zawodowa osadników 85
• Rozmiary i rozmieszczenie osadnictwa niemieckiego w latach 1815–1830 89
- Szacunki dotyczące liczby osadników 89
- Osadnictwo niemieckie w przestrzeni regionu 91
III. OSADNICTWO NIEMIECKIE NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W OKRESIE MIĘDZYPOWSTANIOWYM (1831–1863) 103
• Powstanie listopadowe i jego konsekwencje 103
- Skutki gospodarcze 106
- Skala i kierunki migracji popowstaniowej 110
• Polityka migracyjna w okresie międzypowstaniowym 114
• Pochodzenie geograficzne i struktura migrantów 117
• Rozmiary i rozmieszczenie osadnictwa niemieckiego w okresie międzypowstaniowym 119
- Osadnictwo na obszarach wiejskich 119
- Osadnictwo w miastach 127
- Łódź jako ośrodek koncentracji osadników niemieckich 130
IV. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W LATACH 1864–1918 139
• Zniesienie pańszczyzny i jego skutki 139
• Rozmiary i rozmieszczenie osadnictwa niemieckiego w okresie popowstaniowym 140
- Przemieszczenia osadników niemieckich 140
- Liczebność i rozkład przestrzenny mniejszości niemieckiej w świetle wyników spisu z 1897 roku 144
- Łódź jako główne skupisko ludności niemieckiej w okresie popowstaniowym 152
- Potencjał ekonomiczny i struktura zawodowa mniejszości niemieckiej 158
- Mniejszość niemiecka na początku XX wieku 163
• I wojna światowa 167
- Wysiedlenia ludności niemieckiej 167
- Okupacja niemiecka Polski Środkowej i jej skutki 170
V. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA NA ZIEMIACH POLSKI ŚRODKOWEJ W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM (1919–1939) 175
• Pierwsze lata powojenne 175
• Liczba i rozmieszczenie mniejszości niemieckiej 177
- Ludność niemiecka w świetle wyników spisu powszechnego z 1921 roku 177
- Ludność niemiecka w latach 30. 182
• Struktura społeczno-zawodowa ludności niemieckiej 194
- Działalność rolnicza 195
- Działalność pozarolnicza 198
• System oświaty narodowościowej 201
- Szkolnictwo niemieckie w świetle polityki oświatowej 201
- Szkolnictwo powszechne 205
- Szkolnictwo ponadpodstawowe 211

MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W KOŚCIELE EWANGELICKIM I POLSKIM SPOŁECZEŃSTWIE

VI. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W STRUKTURACH KOŚCIOŁA EWANGELICKIEGO 219
• Formowanie się struktur Kościoła ewangelicko-augsburskiego w Polsce Środkowej 219
• Lata 1807–1815 224
• Okres Królestwa Polskiego do powstania styczniowego 226
- Parafie i duszpasterstwo ewangelickie w okresie przedpowstaniowym 226
- Utworzenie parafii i budowa świątyni ewangelicko-augsburskiej w Łodzi 230
- Wierni innych niż ewangelicko-augsburskie wyznań 233
- Parafie i duszpasterstwo ewangelickie w okresie międzypowstaniowym 234
- Struktura organizacyjna Kościołów protestanckich na szczeblu ponadparafialnym 238
- Szkolnictwo ewangelickie 240
• Okres popowstaniowy 244
- Liczebność i struktura ludności protestanckiej 244
- Ludność narodowości niemieckiej wyznania katolickiego 250
- Duszpasterstwo i szkolnictwo ewangelickie w okresie popowstaniowym 253
- Rozmieszczenie ludności ewangelickiej na początku XX wieku 259
- Duszpasterstwo ewangelickie w łódzkim ośrodku przemysłowym 261
• Lata wielkiej wojny 1914–1918 267
• Okres II Rzeczypospolitej 269
- Obsada duszpasterska i struktura organizacyjna Kościoła ewangelicko-augsburskiego 269
- Rozmieszczenie i struktura ludności protestanckiej w świetle wyników spisu z lat 1921 i 1931 270
- Łódzki ośrodek duszpasterstwa ewangelickiego 279
- Sytuacja prawna Kościołów protestanckich w II Rzeczypospolitej 282
- Kościół ewangelicko-augsburski w przededniu II wojny światowej 284
VII. INTEGRACJA SPOŁECZNA I PROCESY ASYMILACJI MNIEJSZOŚCI NIEMIECKIEJ 289
• Poczucie przynależności narodowej osadników niemieckich w XIX wieku 290
- Separacja przestrzenna i społeczno-zawodowa 291
- Odrębność religijna 293
• Mniejszość niemiecka a dążenia niepodległościowe Polaków 295
• Stosunki narodowościowe w okresie popowstaniowym 299
- Uwłaszczenie chłopów i jego konsekwencje 299
- Antagonizmy narodowościowe w miastach fabrycznych 300
• Proces polonizacji do 1914 roku 301
- Ewolucja poczucia przynależności narodowej w miastach i na obszarach wiejskich 302
- Rola duszpasterstwa w procesach integracji i asymilacji 306
- Konwersja wyznaniowa i małżeństwa mieszane 311
- Niemieckie szkolnictwo i znajomość języka polskiego 313
- Antyasymilacyjna polityka władz rosyjskich i świadomość narodowa mniejszości niemieckiej na przełomie wieków 317
• Okres I wojny światowej 322
• Mniejszość niemiecka w okresie międzywojennym 325
- Mniejszość niemiecka w pierwszych latach powojennych 325
- Polityka mniejszościowa i sytuacja prawna mniejszości niemieckiej po I wojnie światowej 328
- Polityka oświatowa 332
- Samoorganizacja społeczna mniejszości niemieckiej 334
- Rola Kościoła w kształtowaniu stosunków narodowościowych 337
- Polityka narodowościowa w latach 30. 343
- Integracja i asymilacja mniejszości niemieckiej w okresie międzywojennym – próba oceny 345

ZAKOŃCZENIE 351
BIBLIOGRAFIA 357
SPIS RYCIN 375